تمهيدات مربوط به خط، املاء و انشاء فارسی در اینترنت

تمهيدات مربوط به خط، املاء و انشاء فارسی در اینترنت

یادداشت

به خاطر سهولت تهیه و انتشار مطالب از طریق اینترنت، متأسفانه دیده میشود که در این کار، اصول اولیه تهيه و ارائه مطالب و مقالات چندان مورد توجه قرار ندارد. این نوشته به منظور جلب نظر تهیه و ارائه کنندگان مطالب و مقالات علمی در محیط اینترنت تهیه شده و در اختیار علاقمندان قرار داده میشود. امیدوار است که به عنوان «حداقل اصول در مورد نگارش و ارائه مطالب علمی به زبان فارسی در محیط اینترنت»، مورد توجه قرار گیرد.

مقدمه

يکی از اصولی که رعايت آنها باعث زيبايی، درستی و روانی نوشتههای مقالات میشود، رعايت نکات معينی در خط، املاء و انشاء نوشتهها است. ما در اين مقاله، از همه اين موارد به عنوان «تمهيدات مربوط به زبان فارسی» ياد کرده و شرح جداگانه آنها در قالب دستورالعمل را در ادامه مطالب خواهیم آورد. بنابراين مراد از تمهيدات در اين مقاله، تمهيدات مربوط به شکل و محتوای مطالب در یک مقاله است که حصول آنها در کنار هم، در نهايت منجر به درک درست و صحيح مطالب و لذت بردن از مطالعه آن خواهد شد. لازمه دسترسی به اهداف بالا، وجود توافقی همگانی روی موارد قابل رعايت عمومی در زمينه خط، املاء و انشاء مقالات قابل تهيه برای اینترنت است.

وجوه مختلف رعايت تمهيدات زبان فارسی

همانطور که در بالا نيز از نظر گذشت، وجوه مختلف رعايت تمهيدات مربوط به زبان فارسی در مقالات قابل ارائه از طريق اینترنت، رعايت مواردی در موضوعات زير در تهيه آنها است:

خط: موارد مربوط به نوشتن کلمات و اجزاء قبل يا بعد آنها، از قبيل جدا يا سرهم نوشتن کلمات و اجزاء آنها و نيز نحوه نشانهگذاری در داخل متن و غيره
املاء: رعايت موارد درست کلمات در جای خود که گاه دارای اشکال رايج غلط يا غير دقيق هستند و اجتناب از غلطهای املائی مصطلح و کاربرد کلمات به جای همديگر، نظير «بخشودن» به معنی عفو کردن و «بخشيدن» به معنی هديه کردن
انشاء: رعايت نکات دستوری در نوشتن جملات و ساده و روان نوشتن آنها، طوری که در هنگام خواندن، متن دچار سکتههای پی در پی نشود.

در ادامه مطلب به شرح هريک از موارد بالا میپردازيم.

دستورالعمل خط

در مورد خط، حفظ استقلال کلمات و محدود بودن استثناهای آن و نيز آسانخوانی کلمات و جملات با استفاده از نشانهگذاری درست متن، به عنوان يک اصل اساسی بايد همواره در نظر باشد. اين اصل را چنين قرارداد میکنيم که همه کلمات ساده، کوتاه، مستقل و جدا از هم نوشته میشوند، مگر در مواردی که کوتاه و جدا نوشتن آنها در کنار هم، باعث سردرگمی خواننده و يا نامأنوس شدن نوشته میشود. در مورد نشانهگذاری نيز بايد توجه داشت که اگر چه کلمات به کار رفته در متن ممکن است درست به کار گرفته شده باشند، ولی در کنار آنها استفاده درست از نشانهها نيز میتواند بسيار مؤثر و کمک کننده باشد.

منظور از رعايت موارد مربوط به خط که در قالب يک «رسمالخط» معين در نگارش مقالات قابل بيان است، رعايت يکسانی هر چه بيشتر در نوشتن است و در تدوين آن بايد امکانات حروفچينی و چاپ را نيز در نظر گرفت. بررسی انواع گوناگون رسمالخطهای فارسی مورد استفاده در مراکز علمی و انتشاراتی در کشور نيز نشان میدهد که همگی آنها، ضمن متنوع بودن، تنها در دو اصل «رعايت استقلال کلمات» و «آسانخوانی» مشترک هستند. آنچه که از اين دو اصل مشترک حاصل شده نيز شامل مواردی از قبيل جدا نوشتن «می» فعل استمراری و «به» به عنوان حرف اضافه به صورت اصول کلی است.

املاء

در نگارش متون، همواره به کلماتی برمیخوريم که موقع نوشتن نمیدانيم به چه طريق عمل کنيم. برخی از اين موارد به دو پهلو بودن کلمات و يا استفاده از آنها به جای همديگر در مواقعی که درک آنها به سادگی ميسر نيست، مربوط است. از جمله آنها میتوان به مواردی نظير «تصفيه/ تسويه حساب کردن» و «گذاردن/ گزاردن» اشاره کرد.

در مورد املای کلمات فارسی به کار رفته در مقالات نيز بايد موارد يکسانی را در نظر گرفت تا ضمن کمک به درک درست مفهوم کلمه، جمله و در نهايت پاراگراف، به يکسانی ظاهری مقالات نيز کمک کند. در مورد مقالات قابل تهيه برای اینترنت، مجموعهای به عنوان موارد قابل توصيه در مورد استفاده از کلمات وجود خواهد داشت.

انشاء

هر نوشته از يک چند پاراگراف و هر مقاله به طور اعم، از چندين پاراگراف تشکيل میشود. هر پاراگراف نيز موضوع مشخص و معينی را شرح میدهد. پارگرافها نيز به نوبه خود از جملهها تشکيل میشوند. هر جمله غالبا دارای ساختار معينی است و يک موضوع مشخص و معين را بيان میکند. جملات نيز از کلمات تشکيل میشوند. هر کلمه جزئی از يک جمله است که نقش معينی را ايفا میکند. در زبان فارسی، هفت نوع کلمه شامل اسم، فعل، ضمير، صفت، قيد، حرف و صوت وجود دارد.

هر جمله در واقع مبين نسبتی بين دو چيز است. به عنوان مثال در جمله «نويسنده مینويسد.»، عمل نوشتن به نويسنده نسبت داده شده است. آنچه که نسبت در مورد او انجام میشود (در مثال ما، نويسنده) در ابتدای جمله و آنچه که نسبت داده میشود (در مثال ما، نوشتن)، در انتهای جمله میآيد. در اغلب موارد، کلمهای که چيزی به او نسبت داده میشود، شامل موجوديت معينی است که «اسم» ناميده میشود. همچنين در اغلب موارد آنچه که نسبت داده میشود، شامل رفتار معينی است که «فعل» ناميده میشود. باید یادآور شد که از نظر خواننده، مورد نسبت داده شده که در اغلب موارد «فعل» جمله است، در تعيين هدف آن نقشی اساسی بازی میکند و لازم است هر چه زودتر در جمله ظاهر شود.

«اسم» کلمهای است که برای ناميدن موجوديتها به کار میرود. همچنين «فعل» کلمهای است که رفتاری يا پذيرش حالتی را توسط موجوديت معینی در يکی از زمانهای گذشته، حال و آينده معين میکند. بعضی افعال، به خودی خود کامل نيستند و دارای کلمات مکمل در کنار خود هستند. به عنوان مثال در جمله «نويسنده، مقاله نوشته است.»، برای بيان عمل نوشتن، از کلمه کمکی "است" استفاده شده است.

«ضمير» کلمهای است که بتواند به جای اسم بنشيند و نقش آن را بازی کند. به عنوان مثال در جمله «او مینويسد.»، «او» به جای «نويسنده» نشسته است. «صفت» کلمهای است که بتواند اسمی را مورد توصيف قرار دهد. به عنوان مثال در جمله «نويسنده علمی، مقاله علمی مینويسد.»، «علمی» صفتی است که برای توصيف نويسنده و نوع مقاله قابل نوشتن توسط او، به کار گرفته شده است.

همچنين «قيد» کلمهای است که بتواند فعلی را مورد توصيف قرار دهد. به عنوان مثال در جمله «نويسنده خوب مینويسد.»، «خوب» قيدی است که برای توصيف فعل نوشتن به کار گرفته شده است. قيدها ممکن است به صفات يا قيدهای ديگری وابسته شوند. به عنوان مثال در جمله «نويسنده بسيار خوب مینويسد.»، «بسيار» قيدی است که به صفت يا قيد ديگری وابسته شده است.

«حرف»، کلمهای است که باعث ارتباط بين کلمات ديگر میشود و به خودی خود کاربردی ندارد. به عنوان مثال در جمله «نويسنده با مداد مینويسد.»، «با» حرفی است که ارتباط بين نويسنده، وسيله نوشتن و عمل نوشتن را برقرار میکند. «صوت» کلمهای است که خود به صورت تلويحی يک جمله است، به عنوان مثال، «کاش» در يک جمله غالبا به معنی «آزرويم اين است که» است.

اصل کلی ساده نوشتن

اگر سادهترين جملات را شامل اسم و فعل در نظر بگيريم که در آن اسم اول و فعل آخر جمله میآيد، به عنوان يک اصل کلی، بايد گفت که ضمير بايد به جای اسم، صفت توصيف کننده اسم در کنار اسم، قيد توصيف کننده فعل در کنار فعل و حروف ارتباط دهنده اينها با همديگر در محلهای مناسب بين آنها قرار گيرند. رعايت اين نکات در کنار کوتاه نوشتن، به صورتی که هر جمله دارای يک اسم و يک فعل بيشتر نباشد، به عنوان اصل کلی ساده نوشتن مقالات برای اینترنت، حداقل مواردی هستند که میتوانند مورد توجه قرار گیرند.

دستورالعملهای قابل رعایت در اینترنت

تمهيدات مربوط به زبان فارسی در محیط اینترنت، شامل نکات معينی در خط، املاء و انشاء نوشتهها است، که رعايت آنها باعث زيبايی، درستی و روانی نوشتههای مقالات میشود. مراد از تمهيدات، کليه نکات مربوط به شکل و محتوای مطالب مقاله است.

لازمه دسترسی به اهداف مذکور در بند- 1، وجود توافقی همگانی روی موارد قابل رعايت عمومی در زمينه خط، املاء و انشاء مقالات قابل تهيه برای اینترنت است. منظور از ارائه اين دستورالعملها، دستيابی به اين موارد مشترک است.

خط، شامل موارد مربوط به نوشتن کلمات و اجزاء قبل يا بعد آنها، از قبيل جدا يا سرهم نوشتن کلمات و اجزاء آنها و نيز نحوه نشانهگذاری در داخل متن و غيره است.

املاء، شامل رعايت موارد درست کلمات در جای خود که گاه دارای اشکال رايج غلط يا غير دقيق هستند و اجتناب از غلطهای املائی مصطلح و کاربرد کلمات به جای همديگر، نظير «بخشودن» به معنی عفو کردن و «بخشيدن» به معنی هديه کردن است.

انشاء، شامل رعايت نکات دستوری در نوشتن جملات و ساده و روان نوشتن آنها است، طوری که در هنگام خواندن، متن دچار سکتههای پی در پی نشود.

دستورالعمل خط

در مورد خط، حفظ استقلال کلمات و محدود بودن استثناهای آن و نيز آسانخوانی کلمات و جملات با استفاده از نشانهگذاری درست متن، بايد همواره در نظر باشد. به عنوان يک اصل اساسی قرارداد میکنيم که همه کلمات ساده، کوتاه، مستقل و جدا از هم نوشته میشوند، مگر در مواردی که کوتاه و جدا نوشتن آنها در کنار هم، باعث سردرگمی خواننده و يا نامانوس شدن نوشته میشود.

به عنوان مکمل اصل اساسی، بايد توجه داشت که اگر چه کلمات به کار رفته در متن ممکن است درست به کار گرفته شده باشند، ولی در کنار آنها استفاده درست از نشانهها نيز میتواند بسيار مؤثر و کمک کننده باشد.

رعايت موارد مربوط به خط در قالب يک "رسم الخط" معين در نگارش مقالات، رعايت يکسانی هر چه بيشتر در نوشتن است و در تدوين آن بايد امکانات حروفچينی و چاپ را نيز در نظر گرفت.

انواع گوناگون رسمالخطهای فارسی مورد استفاده در مراکز علمی و انتشاراتی در کشور در دو اصل "رعايت استقلال کلمات" و "آسانخوانی" مشترک هستند. در محیط اینترنت نیز اين دو اصل میتوانند ملاک کار علمی قرار گیرند.

محيط تايپ مطالب Word 2003 يا بالاتر، قلم Tahoma و اندازه قلم 12 و عنوان بخشها نيز با همان قلم و اندازه ولی به صورت Bold—Italic فرض میشود. يادآور میشود که کامل کردن حرف آخر کلمات بدون گذاشتن فاصله بين کلمات در Word 2003، با فشار همزمان دو دگمه Ctrl چپ و – (منها/ خط تيره) محقق میگردد.

کلمات ترکيبی همواره جدا نوشته شوند، مگر در مواردی که جدا نوشتن باعث سردرگمی خواننده يا نامأنوس شدن متن گردد. بهتر است مثلا به جای «شورايعالی» سرهم، «شورای عالی» جدا و با فاصله از هم و به جای «کتابخانه» جدا و بدون فاصله از هم، «کتابخانه» سرهم، نوشته شود.

رسمالخط حداقل مبنای کار در نگارش مقالات برای اینترنت، از نظر استقلال کلمات موارد زير قابل رعايت است:

موارد همواره سرهم

«ان» در جمع، مثل «آنان»، «نگهبانان» همواره سرهم
«به»، «نه» در اول فعل مثل، «برو»، «نرو» و «مرو» همواره سرهم

موارد همواره جدا و بدون فاصله از هم

«اين»، «آن»، «همين»، «همان»، «چنين»، «چنان» و غيره در ترکيب با ساير کلمات مثل «همينطور»، «چنانکه» همواره جدا و بدون فاصله از هم
«ای» ندايی، مثل «ایدوست» همواره جدا و بدون فاصله از هم
«می» در فعل، مثل «میرفت» همواره جدا و بدون فاصله از هم
«ها» در جمع، مثل «مقالهها» همواره جدا و بدون فاصله از هم

موارد همواره جدا و با فاصله از هم

«به» و «نه» جز در اول فعل که در بالا اشاره شد، همواره جدا و با فاصله از هم
«را»، مثل «آن را» همواره جدا و با فاصله از هم
«که»، مثل «اين که» همواره جدا و با فاصله از هم
«هم»، مثل «هم اين» و «هم آن» همواره جدا و با فاصله از هم
«چون»، مثل «چون است» همواره جدا و با فاصله از هم
«است»، مثل «خوب است» همواره جدا و با فاصله از هم

نقطه و علامتگذاری متن

0 – نقطه: پايان جمله
، - ويرگول/ کاما Shift+T) در محيط (Word 2003: توقف کوتاه و سپس ادامه متن
؛ - ويرگول/ کاما نقطه/ سيميکالن Shift+Y) در محيط (Word 2003: توقف کوتاه توأم با انتظار برای ادامه متن
: - دونقطه: ارائه توضيح برای مواردی که قبل از : آمده است.
! – علامت تعجب: پايان جمله توأم با تعجب، احساس يا فرمان
؟- علامت سؤال: پايان جمله سؤالی
""– علامت نقل قول: ذکر عين يک مطلب از يک منبع يا تأکيد روی يک يا چند کلمه (غالبا کوتاه) داخل علامت. در صورت امکان و عدم اختشاش فارسی و لاتين در هنگام تايپ، برای تأکيدها میتوان از «» نيز استفاده کرد.
- خط تيره: استفاده در بخشبندی يا بين شماره بخشها
000 – سه نقطه: جايگزين ادامه مطلب يا مطلب حذف شده
() – پرانتز: توضيح اضافی نسبت به متن يا معادل لاتين متن تأکيد شده با "" (ترجیحا «») در قبل از آن. توصيه میشود که آوردن معادلهای لاتين کلمات يا جملات و اختصار آنها به ترتيب مثالهای زير باشد: «شمارهگذاری نسخ» (version numbering) يا «سيستم شمارهگذاری نسخ» (Version Numbering System = VNS)
/ - خط مورب/ اسلاش: جدا کردن مواردی که ذکر تنها يکی از آنها نيز کافی است، بدون فاصله با مورد قبلی و با یک فاصله با مورد بعدی. نظير نام خود همين علامت که در ابتدای همین بند و یا در مواردی در بندهای بالا یا پایین نیز آمده است.
[] – قلاب/ کروشه: موارد افزوده شده به متن اصلی در نقل قول يا قرار دادن شماره منبع در ارجاع به منابع انتهای مقاله

ساير موارد

حروف خميده/ Italics: برای ذکر کلمات لاتين داخل متن و همچنين برای جلب توجه خواننده در تمام طول يک متن بلند به آن متن و در صورت ذکر از يک منبع نيز همانطور که قبلا گفته شد، گذاشتن آن داخل "".
تاريخها: عدد شماره روز از ماه + نام ماه + عدد سال، نظير 13فروردين 1347. اجتناب از ذکر تاريخ بدون ذکر سال در مواردی که عدم ذکر سال باعث عدم درک صحيح موضوع شود.
زمانها: دو رقم ثانيه (ار 00 تا 60) : دو رقم دقيقه (ار 00 تا 60) : دو رقم ساعت (از 01 تا 24)
اعداد: ترجيحا ذکر همه اعداد به صورت رقمی و در صورت ضرورت يا زيبايی (نظير سيزدهبدر) به صورت حروف
واحدهای اندازهگيری: با ذکر واحد اندازهگيری مربوطه به صورت حروف در کنار آن، وزن شامل گرم، کيلوگرم و تن، طول شامل ميلیمتر، سانتیمتر، متر و کيلومتر، سطح و حجم به ترتيب شامل مربع و مکعب واحدهای طول، دما شامل سانتیگراد.

دستورالعمل املاء

· «بخشودن» به معنی «عفو کردن» و «بخشيدن» به معنی «هديه کردن» يا «دادن»

· «... گزار» به معنی «ارائه کننده ...» و «...گذار» به معنی استفاده کننده از ... نظير «بيمهگزار» و «بيمهگذار»

· «پزشک» به جای «پزشگ»

· «تبرا» به جای «تبری»

· «تسويه حساب» به معنی «جداکردن حساب» و «تصفيه حساب» به معنی «بیحساب شدن طرفين»

· «تصادف» به معنی «به هم برخوردن» و «تصادم» به معنی «به هم کوفته شدن»

· «تفريق» به معنی «کم کردن» و «تفريغ» به معنی «واريز کردن»

· «رفع نقايص/ نواقص» به جای «تکميل نقايص/ نواقص»

· «با تلفن» يا «تلفنی» به جای «تلفنا»

· «تمنا» به جای «تمنی»

· «تهويه» به جای «تهويه هوا»

· «ثواب» به معنی «پاداش و جزا» و «صواب» به معنی «درست و صحيح»

· «جذر» به معنی «ريشه» و «جزر» به معنی «فرو نشستن»

· «حوزه» به معنی «ناحيه» و «حوضه» به معنی «ميدان آبی»

· «خرده» به معنی «کوچک» و «خورده» به معنی «صرف شده»

· «در باره» به جای «در پيرامون»

· «ساکنان» به جای «سکنه»

· «عاجل» به معنی «فوری» و «آجل» به معنی «آينده»

· «گرامی» به جای «گرام»

· «گريز» به معنی «فرار» و «گزير» به معنی «چاره»

· «محظور» به معنی «ممنوع» و «محذور» به معنی «مانع/ گرفتاری»

· «مهجور» به معنی «جدا شده» و «محجور» به معنی «ممنوع از تصرف»

· «نقايص» به معنی «عيبها» و «نواقص» به معنی «کمبودها»

· و موارد مشابه ديگر

دستورالعمل انشاء

هر نوشته از يک يا چند پاراگراف و هر مقاله به طور اعم، بايد از چندين پاراگراف تشکيل شود. هر پاراگراف نيز بايد موضوع مشخص و معينی را شرح دهد. پاراگرافها از جملات و جملات از کلمات تشکيل میشوند. هر کلمه با نقش معين خود به عنوان جزئی از يک جمله محسوب میشود. در زبان فارسی کلمه دارای هفت نوع عمده شامل اسم، فعل، ضمير، صفت، قيد، حرف و صوت است. هر جمله بايد دارای ساختار معينی بوده و يک موضوع مشخص و معين را بيان کند.

جمله مبين نسبتی بين دو چيز است. آنچه که نسبت در مورد او انجام میشود در ابتدای جمله و آنچه که نسبت داده میشود، در انتهای جمله میآيد. در اغلب موارد، کلمهای که چيزی به او نسبت داده میشود، شامل موجوديت معينی است که "اسم" ناميده میشود. همچنين در اغلب موارد آنچه که نسبت داده میشود، شامل رفتار معينی است که "فعل" ناميده میشود. از نظر خواننده، مورد نسبت داده شده که در اغلب موارد "فعل" جمله است، در تعيين هدف آن نقشی اساسی بازی میکند و لازم است هر چه زودتر در جمله ظاهر شود.

«اسم» کلمهای است که برای ناميدن موجوديتها به کار میرود.

«فعل» کلمهای است که رفتاری يا پذيرش حالتی را توسط موجوديت در يکی از زمانهای گذشته، حال و آينده معين میکند. بعضی افعال، به خودی خود کامل نيستند و دارای کلمات مکمل در کنار خود هستند.

«ضمير» کلمهای است که بتواند به جای اسم بنشيند و نقش آن را بازی کند.

«صفت» کلمهای است که بتواند اسمی را مورد توصيف قرار دهد.

«قيد» کلمهای است که بتواند فعلی را مورد توصيف قرار دهد. قيدها ممکن است به صفات يا قيدهای ديگری وابسته شوند.

«حرف» کلمهای است که باعث ارتباط بين کلمات ديگر میشود و به خودی خود کاربردی ندارد.

«صوت» کلمهای است که خود به صورت تلويحی يک جمله است.

اگر سادهترين جملات را شامل اسم و فعل در نظر بگيريم که در آن اسم اول و فعل آخر جمله میآيد، به عنوان يک اصل کلی، بايد گفت که ضمير بايد به جای اسم، صفت توصيف کننده اسم در کنار اسم، قيد توصيف کننده فعل در کنار فعل و حرف ارتباط دهنده اينها با همديگر در محلهای مناسب بين آنها قرار گيرد. رعايت اين نکات در کنار کوتاه نوشتن، به صورتی که هر جمله دارای يک اسم و يک فعل بيشتر نباشد، به عنوان اصل کلی ساده نوشتن مقالات برای اینترنت میتواند مورد نظر باشد.

به عنوان حداقل مبنای کار در نگارش مقالات برای اینترنت، از نظر انشاء موارد زير میتوانند رعايت گردند:

· سادهنويسی از طريق هر چه کوتاه نوشتن جملات با يک فعل و استفاده از کلمات مانوس

· رواننويسی از طريق رعايت جايگاه انواع کلمات در جمله و قواعد دستوری آن

برای سادهنويسی موارد کلی زير میتواند مورد توجه باشد:

نوشتن مطلب به صورت آزاد و به همان ترتيبی که به ذهن میرسد.
بازخوانی متن نوشته شده و شکستن آن به جملات کوتاهتر با يک فعل
پاراگرافبندی مناسب متن با جابجايی جملات در صورت نياز، به طوری که هر پاراگراف به يک موضوع مشخص بپردازد.
بازخوانی مجدد متن برای تنظيمات نهايی آن

برای رواننويسی موارد کلی زير میتواند مورد توجه باشد:

جملات کوچک: اسم اول و فعل آخر
جملات بزرگ: اسم اول، سپس صفت، قيد، حروف ربط به ترتيب و برحسب نياز و فعل آخر

+ نوشته شده در چهارشنبه ۱۳۸۹/۱۰/۲۲ ساعت توسط بنیاد علمی - فرهنگی |

بنیاد علمی - فرهنگی گرامی

گسترش دانش و اعتلای زبان با ارائه مطالب علمی به زبان فارسی روان در محيط اینترنت

تمهيدات مربوط به خط، املاء و انشاء فارسی در اینترنت

نوشته‌های پیشین