در باره روش علمی

عنوان مقاله: در باره روش علمی

نویسنده/ مترجم: پرسی و بریجمن/ بهرام معلمی

آدرس­ پست الکترونیکی نویسنده/ مترجم:

تاریخ تهیه:

ارسال کننده: همفکران جامعه مجازی - تاریخ ارسال: 1388

آدرس­ پست الکترونیکی ارسال کننده:

موضوع اصلی: علم - موضوع فرعی: روش علمی

سه کلیدواژه اصلی به ترتیب اهمیت: روش دانشمندان، انگیزه دانشمندان، کشف حقیقت

سه کلیدواژه فرعی به ترتیب اهمیت: دست­یابی به نتیجه، آزادی عمل، موقعیت آزمایش

 

چکیده مقاله

روش علمی همان چیزی است که دانشمندان در ضمن کار علمی خود آن را به کار می­گیرند. هیچ دانشمند در حال کار، در حالی که آزمایشی را در آزمایشگاه برنامه­ریزی می­کند، از خود نمی­پرسد که آیا دقیقا در حال کار علمی است یا خیر؟ دانشمند در حال کار، بیش از آن درگیر مطلب است که علاقه­مند باشد به تعمیم­ها بپردازد. دانشمند ضمن کار خود هیچ سابقه­ای را انکار نمی­کند و به هیچ اقتداری نیز تن نمی­دهد. بلکه در پذیرفتن هر جریانی آزادی کامل دارد. علم چیزی است که دانشمند با آن سروکار دارد و به تعداد دانشمندان نیز روش علمی وجود دارد.

دریافت فایل PDF مقاله

در باره روش علمی

به نظر من، هنوز هم در باره روش علمی مجادلات فراوانی در جریان است. می­توان گفت که کسانی که پیرامون روش علمی بیشتر سخن می­گویند، همان­هایی هستند که آن را کمتر به کار می­برند. روش علمی همان چیزی است که دانشمندان در ضمن کار علمی خود به کار می­گیرند و نه آنچه دیگران یا حتی خود آن­ها در باره­اش سخن می­گویند. هیچ دانشمند در حال کار، در حالی که آزمایشی را در آزمایشگاه برنامه­ریزی می­کند، از خود نمی­پرسد که آیا دقیقا در حال کار علمی است یا خیر؟ برایش هم اهمیتی ندارد که اصلا آنچه را که به کار می­برد، «روش» باشد.

 

وقتی دانشمندی به انتقاد از کار دانشمند همکار خود می­پردازد، انتقادش را بر پایه کلیت­های برجسته­ای مانند عدم موفقیت در پی­گیری «روش علمی» بنا نمی­نهد، بلکه انتقادش انتقادی خاص است و بر بنیاد جنبه­ای مشخص از موقعیتی ویژه، قرار دارد. دانشمند در حال کار، بیش از آن درگیر مطلب است که علاقه­مند باشد به تعمیم­ها بپردازد.

 

روش علمی همان چیزی است که کسانی که بیرون از گود نشسته­اند، پیرامون آن سخن می­گویند و از چگونگی کاربردش به وسیله دانشمندان در حیرت هستند. آن­ها توانسته­اند نکات کلی گوناگون و عملی را، در آنچه که دانشمندان انجام می­دهند، کشف کنند. اما به نظر من این نکات کلی، خیلی هم ژرف نیستند و هر کسی که تا آن حدی دانشمندان را بشناسد که از انگیزه اصلی آن­ها آگاهی داشته باشد، می تواند این نکات را پیش­گویی کند.

 

من فکر می­کنم که این نکته که دانشمندان در تلاش هستند تا پاسخ صحیح را برای مسئله خاص مورد مطالعه خود بیابند، عنصر مشترک انگیزه کار همه آن­هاست. این مطالب را می­توان به زبان جاه­طلبانه­تری با عنوان «جستجوی حقیقت» نیز بیان کرد. حال اگر پاسخ آن مسئله درست باشد، باید راهی وجود داشته باشد که این درستی را تشخیص دهیم و اثبات کنیم. البته خود معنی حقیقت بر امکان بررسی یا تحقیق دلالت می­کند.

 

از این­رو، ضرورت بازبینی و وارسی نتایجی که دانشمندان به آن­ها دست پیدا می­کنند در ذات همان چیزی است که آنان انجام می­دهند. به علاوه، این بازبینی باید جامع و کامل باشد، زیرا حقیقت یک گزاره عام به اعتبار یک حالت استثنایی رد نمی­شود. تجربه به دانشمند نشان داده است که برای دستیابی به پاسخ صحیح، وجود چیزهای گوناگون زیان­آور است.

 

دانشمند دریافته است که اتکا به حرف دیگران کافی نیست، بلکه اگر بخواهد نسبت به هر چیزی اطمینان حاصل کند، باید خودش بتواند نتیجه­ای را وارسی کند. او همچنین دریافته است که اغلب اشتباه می­کند و باید بیاموزد که چگونه از اشتباه در امان باشد. او نباید هیچ پیش­پنداری را مبنی بر این که به چه نوع نتایجی خواهد رسید، بر خود روا دارد.

 

به همین ترتیب نباید به خود اجازه دهد که اندیشه­ای آرزومند یا تمایلی شخصی او را تحت تأثیر قرار دهد. مجموع همه این عوامل همان «انگیزه­» را به دانشمند می­دهند که غالبا روش علمی دانسته می­شود. اما تمامی این­ها در نظر دانشمندی که به کار علمی مشغول است پیش پا افتاده و آشکار جلوه می­کنند. آنچه به عنوان اساس این وضعیت برای او جلوه­گر می­شود آن است که جریان عملی مقرر شده­ای را پی نمی­گیرد، بلکه در بهره­گیری از هر روش و وسیله­ای که در موقعیتی ویژه، امکان دسترسی به پاسخ صحیح را ارائه می­دهد، احساس آزادی کامل می­کند.

 

او در ضمن تهاجم به مسئله­ای خاص، هیچ سابقه­ای را انکار نمی­کند و به هیچ اقتداری تن نمی­دهد، بلکه در پذیرفتن هر جریانی که ذکاوتش به او القا می­کند آزادی کامل دارد. کسی که در بیرون گود نشسته است نمی­تواند آنچه را که شخص دانشمند انجام می­دهد یا روشی را که او دنبال می­کند، پیش­گویی نماید. به سخن کوتاه، علم چیزی است که دانشمند با آن سروکار دارد و به تعداد دانشمندان نیز روش علمی وجود دارد.

 

منبع: آرشيو دوره­های قديمی مجله دانشمند به مدير مسئولی و سردبيری علی ميرزايی